Αν αγαπάς τα μουσεία, τις εκθέσεις, τα φεστιβάλ, τον πολιτισμό… στη Θεσσαλονίκη δεν βαριέσαι ποτέ! Ακόμα κι αν είσαι σε θέση να περηφανευτείς ότι έχεις επισκεφτεί τα περισσότερα μουσεία της πόλης κι ότι γνωρίζεις την πολιτιστική ατζέντα κάθε μικρού και μεγάλου φορέα τέχνης και πολιτισμού, πάντα θα ανακαλύπτεις ακόμα μια έκθεση ή ένα δρώμενο άξια λόγου κι επίσκεψης.

Έτσι κι εγώ τις προάλλες επισκέφτηκα μαζί με την φίλη μου Μαρία Χ., μετά από πρότασή της, την περιοδική έκθεση «Βαλκανικοί αντίλαλοι. Ήχο-πορτραίτα από τη νοτιοανατολική Ευρώπη 1962-1987. Φωτογραφικές αφηγήσεις του Martin Koenig«, η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο της Photobiennale 2021 και φιλοξενείται στο Λαογραφικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης.

Το Λαογραφικό κι Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης στεγάζεται στο κτίριο που είναι γνωστό ως «έπαυλη Μοδιάνο» ή «Παλαιό Κυβερνείο» και βρίσκεται στην Οδό Βασιλίσσης Όλγας 68 στη Θεσσαλονίκη (δίπλα στο Ινστιτούτο Goethe, στο ύψος του Ιστιοπλοϊκού Ομίλου στην νέα παραλία). Η ιστορία κι η αρχιτεκτονική της έπαυλης παρουσιάζουν από μόνες τους πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τους λάτρεις της Θεσσαλονίκης του 20ου αιώνα. Θα άξιζε κάποια στιγμή να αφιερώσουμε ένα ξεχωριστό άρθρο στο συγκεκριμένο κτίριο, αλλά και στις υπόλοιπες επαύλεις της περίφημης «Συνοικίας των εξοχών».

Η έκθεση την οποία επισκεφτήκαμε έχει στηθεί στο μικρό μονόχωρο κτίριο βοηθητικού χαρακτήρα που βρίσκεται στον μπροστινό κήπο της έπαυλης. Οι περιορισμένες του διαστάσεις προσφέρονται για εκθέσεις φωτογραφίας. Την άνοιξη, το καλοκαίρι και τις πρώτες εβδομάδες του φθινοπώρου η επίσκεψη των μόνιμων συλλογών του μουσείου ή της εκάστοτε περιοδικής έκθεσης δεν μπορεί παρά να συνοδευτεί από μια στάση για καφέ στον περιποιημένο κήπο.

Ο Martin Koenig, εθνογράφος και δάσκαλος παραδοσιακών βαλκανικών χορών στην Αμερική, επισκέφτηκε για πρώτη φορά τα Βαλκάνια το 1966. Στα ταξίδια που ακολούθησαν τα επόμενα 25 χρόνια φωτογράφησε, ηχογράφησε και κινηματογράφησε την παραδοσιακή μουσική και τους χορούς των λαών που συνάντησε. Φυσικά ο χορός κι η μουσική δεν υφίστανται ποτέ αποκομμένα από το κοινωνικό τους πλαίσιο. Αντιθέτως, αντανακλούν ήθη κι έθιμα, συνήθειες και παραδόσεις, αλλά και πολιτικοκοινωνικές συνθήκες, νοοτροπίες και ιστορικά γεγονότα που σημαδεύουν κάθε περιοχή.

Τα «ηχο-πορτραίτα» λοιπόν αποτελούν κάτι παραπάνω από φωτογραφικές μαρτυρίες μουσικών οργάνων και παραδοσιακών στολών των χορευτών. Πολύ περισσότερο, συμβάλλουν στην ανασύνθεση – έστω και νοερά – κοινωνικών, ιστορικών, αλλά και ατομικών ταυτοτήτων, ενταγμένων πάντα στον χωροχρόνο. Τα κείμενα που συνοδεύουν τις εικόνες δρουν επικουρικά βοηθώντας μας στην παρατήρηση φαινομένων, όπως είναι η σταδιακή ερήμωση της υπαίθρου ως απόρροια της αστικοποίησης και της τεχνολογικής ανάπτυξης.

Ο ίδιος ο Koenig δεν θεωρούσε τον εαυτό του φωτογράφο. Ωστόσο, μια γρήγορη ματιά στο έργο του επιτρέπει να διακρίνουμε το ταλέντο του και, αν μη τι άλλο, τη γνώση κάποιων βασικών αρχών φωτογραφικής τέχνης (και όχι απλά τεχνικής). Έπειτα, μια προσεκτικότερη μελέτη του υλικού αποκαλύπτει τη διεισδυτική ματιά του ερευνητή-καλλιτέχνη, ο οποίος όχι μόνο είναι ικανός να εντοπίσει πολύτιμα εθνογραφικά και λαογραφικά στοιχεία, αλλά καταφέρνει να τα καταγράψει και να τα αποτυπώσει με καλλιτεχνικό τρόπο, χωρίς να υποβιβάσει όμως τη δυναμική τους ως τεκμήρια και πληροφορίες μιας κοινωνίας. Φαίνεται ότι αυτό πηγάζει από μια βαθύτερη αγάπη και κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης και συμπεριφοράς από τον δημιουργό των φωτογραφιών. Η εκφραστικότητα των προσώπων που απαθανατίζονται στις φωτογραφίες του χαρακτηρίζουν τόσο το έργο και την προσέγγιση του φωτογράφου, όσο και την ψυχοσύνθεση των ίδιων των ανθρώπων που απεικονίζονται.

Θα μπορούσαν να γραφτούν ακόμα πολλά για την συγκεκριμένη έκθεση, να σχολιαστούν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ο Koenig επισκέφτηκε τα Βαλκάνια, να αναλυθούν καλλιτεχνικά ορισμένα πορτραίτα, να πραγματοποιηθούν συγκρίσεις και παραλληλισμοί ανάμεσα στους διαφόρους λαούς με τους οποίους ήρθε σε επαφή. Θα προτιμήσω όμως να αφήσω κάποιες πτυχές της έκθεσης «ανεξερεύνητες» και ασχολίαστες και θα περιμένω τις δικές σας παρατηρήσεις, αν την επισκεφτήκατε ή αν σκοπεύετε να την επισκεφτείτε (Προσοχή! Η έκθεση διαρκεί έως τις 30/01/2022).

Σας προτείνω να διαβάσετε μερικές πληροφορίες και στην ιστοσελίδα της Photobiennale: https://www.photobiennale-greece.gr/?exhibition=valkanikoi-antilaloi-icho-portreta-apo-ti-notioanatoliki-eyropi-1961-1987-martin-koenig-usa

Δυστυχώς, ένιωσα ότι το ίδιο το Λαογραφικό μουσείο δεν προώθησε ιδιαίτερα την συγκεκριμένη έκθεση, πέρα από κάποιες αναδημοσιεύσεις στο facebook. Φαίνεται ότι η καρτέλα των περιοδικών εκθέσεων στην επίσημη ιστοσελίδα του μουσείου έχει να ενημερωθεί από το 2019: http://www.lemmth.gr/periodikes

Επισκέπτεστε περιοδικές εκθέσεις; Τι είδους εκθέσεις προτιμάτε; Φωτογραφίας; Σύγχρονης τέχνης; Κάτι άλλο; Τι άλλο αξίζει να δούμε αυτές τις μέρες στη Θεσσαλονίκη; Σας περιμένω στα σχόλια!

Καλό υπόλοιπο εβδομάδας και καλές γιορτές,

Εύη